Trong khi Washington và Moscow để mắt tới nhau thì Bắc Kinh lại đứng giữa được lợi. Khí tự nhiên đang trong giai đoạn chuyển đổi. Tương lai ngày càng gần hơn của khí đá phiến, vận chuyển đường thủy của khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), và một hình ảnh “xanh” hơn của của một loại nhiên liệu hydrocarbon cũ, và tất nhiên là cả những tranh luận đáng chú ý về các thị trường khí tự nhiên toàn cầu.Nhưng nhân tố quan trọng nhất trong tất cả những sân chơi này không phải là nhà sản xuất khí lớn nhất thế giới – là Nga, cũng không phải là nước tiêu thụ nhiên liệu đứng thứ hai thế giới – là Mỹ. Mà đó là Trung Quốc. Bất chấp việc bị phụ thuộc nhiều hơn vào dầu và than, Bắc Kinh vẫn muốn là một lực lượng năng động và tinh tường nhất trong thị trường khí đốt toàn cầu.
Về mặt nguyên nhân, cần xét tới các yếu tố cả về địa chính trị cũng như địa chất. Trung Quốc cố gắng đảm bảo các nguồn năng lượng cho nền kinh tế đang phát triển của mình, nên họ đã mở rộng sản xuất trong nước và tạo ra các bước tiến dài để đảm bảo nguồn khí đốt bên ngoài lãnh thổ. Chính sự ráo riết tìm kiếm năng lượng của Trung Quốc đã lật đổ thế trận kéo dài hai thập kỷ qua giữa phương Tây và Nga — vậy là một cuộc “Đại Chiến” được hình thành và Trung Quốc sắp giành được phần thắng.
Nhu cầu năng lượng trong nước đã thổi bùng lên các ngả đường để Trung Quốc tiếp cận tới các cơ hội về khí đốt toàn cầu, do ngành công nghiệp của Trung Quốc vẫn trên đà tăng trưởng bất chấp suy thoái kinh tế toàn cầu. Có những dấu hiệu cho thấy các tham vọng địa chính trị năng lượng của Bắc Kinh khó có thể giữ vững: Giá khí tự nhiên tại Trung Quốc vừa qua đã tăng lên 25%.
Hệ quả là, Trung Quốc không chỉ tăng cường phát triển các nguồn lực khí tự nhiên của mình, mà còn mở rộng tiềm lực để nhập khẩu LNG từ các nơi như Australia, Malaysia, Papua New Guinea, và Qatar.
Trong nước, đường ống dẫn Đông-Tây của Trung Quốc vận chuyển khí tự nhiên từ các khu tự trị Tân Cương có giàu trữ lượng năng lượng xuống các miền duyên hải phía đông đang bùng nổ phát triển. Trữ lượng ở Tân Cương ước tính vào khoảng 700 tỉ m3 (bằng 1/10 trữ lượng của Mỹ), nhưng tại đó vẫn có thể còn rất nhiều tiềm năng. Và các quan chức của PetroChina đang thăm dò khí đá phiến và các cơ hội từ các vỉa than methane trên khắp đất nước.
Để ngăn Trung quốc nhập khẩu khí đốt từ Iran, chính quyền Tổng thống Obama gần đây đã ký một thỏa thuận chuyển giao công nghệ với Trung Quốc nhằm cung cấp cho Bắc Kinh các tiềm lực khai thác mang tính cách mạng đã từng tạo nên sản lượng khí đá phiến bội thu ở Bắc Mỹ. Một trong những mục tiêu chính của Bắc Kinh là sản lượng vỉa than methane vào năm 2020 sẽ phải tăng gấp 16 lần so với hiện nay. Một số nhà phân tích dự đoán Trung Quốc sẽ tự cung được 80% sản lượng khí đốt cũng vào thời điểm nêu trên.
Còn ở bên ngoài, Bắc Kinh đã thiết lập cơ sở hạ tầng có thể khiến Houston phải đỏ mặt vì … thẹn. Kéo dài 1.139 dặm, đường ống Trung Quốc – Trung Á nối Tân Cương với những vùng đất giàu trữ lượng như Kazakhstan, Uzbekistan và một nơi màu mỡ nữa – được đánh giá là có tiềm năng trở thành nước có trữ lượng năng lượng đứng thứ tư thế giới, đó là Turkmenistan.
Với việc hoàn tất dự án khổng lồ này (dự án đã được Chủ tịch Hồ Cẩm Đào khánh thành tại Turkmenistan hơn một năm trước), Trung Quốc đã trở thành một “người chơi” có tầm ảnh hưởng nhất trong cuộc đấu tranh vì năng lượng tại khu vực Caspian giàu tài nguyên này. Một số nhà phân tích thậm chí còn rung hồi chuông “báo tử” cho tầm ảnh hưởng của Nga về mặt năng lượng tại Trung Á – nơi vốn được coi là “sân sau” của Kremlin.
Tiếp đó, vào đầu tháng Sáu năm 2010, Tổng thống Turkmenistan Gurbanguly Berdimuhamedov đã thông báo việc xây dựng một đường ống xuyên Turkmenistan nối với đường ống Trung Quốc – Trung Á để đi đến các mỏ phía tây có trữ lượng dồi dào của đất nước này — một cách thức khai thác rất “truyền thống” của Nga và rất “riêng” tại Mỹ, và dự án xuyên Caspian do EU hậu thuẫn là Nabucco đã có kế hoạch đi tới miền tây xuyên qua Caspian và đi qua Thổ Nhĩ Kỳ, tới Áo.
Theo ngài Tổng thống, dự án xuyên Turkmenistan trị giá 2 tỉ USD sẽ được xây dựng bằng ngân sách, nhân công, công nghệ và chuyên gia của quốc gia này. Nhưng, các nguồn tin thân cận với các chuyên gia của dự án lại cho biết, rất ít khả năng mọi việc có thể tiến hành mà thiếu sự hỗ trợ của Trung Quốc – cả về mặt tài chính cũng như kỹ thuật.
Khả năng phản ứng của Nga và phương Tây đối với sự thâm nhập vào các dự án đường ống dẫn của họ có vẻ yếu ớt. Vào tháng Tư năm 2009, một vụ nổ đã phá hủy đường ống dẫn khí chính nối giữa Nga và Turkmenistan. Mặc dù hãng năng lượng quốc doanh khổng lồ của Nga là Gazprom đã phủ nhận mọi quy kết, nhưng các quan chức của Turkmenistan đã cáo buộc Moscow đã đóng cửa đường ống này để tránh thiệt hại về giá khí đốt trong suốt quãng thời gian giá khí đốt toàn cầu xuống thấp ngoài dự kiến. Trong khi xuất khẩu sang Nga được khôi phục lại, lượng khí đốt này đã giảm đi 1/3 so với trước đó.
Trong khi đó, các công ty phương Tây tham gia vào dự án Nabucco đã thông báo mùa mở cửa cho đầu tư vào dự án này. Nhưng các nghi ngại chính vẫn là liệu dự án này có thể vượt xa hơn so với gia đoạn ban đầu là thâm nhập vào Azerbaijani và có thể là khí đốt của Iraq — một bước triển khai quan trọng trước khi mở rộng xuyên vùng Caspian. Các thành phần tư nhân phương Tây cũng có sự chống đối với nhau: Nabucco đấu tranh vì các nguồn tài nguyên tại Azerbaijani với đường ống xuyên Adriatic (đường ống này mới có một nhà đầu tư tại Đức là E.ON Ruhrgas) và Interconnector Turkey-Greece-Italy (đường ống này có tiềm lực nhỏ hơn và sắp đưa vào hoạt động vì nó ít tham vọng hơn Nabucco).
Tuy nhiên, mặc dù các công ty năng lượng quốc doanh của Trung Quốc đang ở thế thượng phong vào lúc này, nhưng cũng chẳng có gì được đảm bảo. Chẳng hạn, các động thái của Trung Quốc tại Caspian có thể tạo nên một sự phản ứng dữ dội. Các nhà sản xuất khí đốt tại Caspian ưa thích tiền mặt và hiệu quả mà các khoản đầu tư của Trung Quốc mang lại, nhưng ảnh hưởng về chính trị kèm theo thì không phải lúc nào cũng được coi là thiện chí. Những quốc gia có trữ lượng lớn như Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan, và Uzbekistan không hề muốn hất cẳng một Kremlin đầy quyền uy để Bắc Kinh thế vào chỗ đó.
Có một điều rõ ràng, đó là chính cơn khát khí đốt đã giúp cho các công ty của Trung Quốc “hạ cánh” đúng vào chỗ chính giữa của những cuộc tranh luận về địa chính trị kịch liệt nhất trên thế giới. Nếu bất cẩn, các công ty này có thể lôi Bắc Kinh vào những vụ cãi vã ầm ĩ về an ninh trong khu vực: Afghanistan, Gruzia, Iran, và xung đột Nagorno-Karabakh. Những siêu cường đầu tư mạnh vào khu vực này như Mỹ và Nga hẳn nhiên sẽ không cảm kích sự hiện diện của một đầu bếp nữa trong “căn bếp” Caspian này.
T.L dịch từ foreignpolicy
